Wolemba nkhani Wathu
Purezidenti Peter Mutharika anadzionetsa ngati mtsogoleri wokonzeka kusintha zinthu kuti chuma cha Malawi chikhazikike, alimbikitse chidaliro cha amalonda ndi oikapo ndalama, komanso achepetse mavuto a anthu osauka. Misewu inamangidwa, mgwirizano wa boma ndi makampani unakulitsidwa, ndipo kulamulira bwino chuma cha dziko kunalalikidwa kwambiri. Koma pamene masomphenya amenewa anayamba kuyenda, panali mphamvu ina imene inayamba kuwayimitsa: judiciary.
Iyi si nkhani yonyoza ufulu wa malamulo. Ndi kafukufuku wokhudza mmene anthu ambiri akuonera kuti mbali zina za judiciary zasiya kukhala oweruza odziyimira pawokha n’kuyamba kuletsa ntchito za boma—zomwe zakhala ndi zotsatira zoopsa kwa Amalawi wamba.
Chitsanzo Chomwe Chimabweretsa Mafunso
Nthawi zambiri, ndondomeko zazikulu za boma ndi zisankho za utsogoleri zakhala zikuyimitsidwa ndi ma injunction ndi zigamulo zomwe otsutsa akunena kuti zimayang’ana kwambiri pa malamulo ang’onoang’ono osaganizira zabwino za dziko lonse. Zosintha zofunika zinachedwa. Mapangano anaimitsidwa. Ntchito za boma zinayima.
Ngakhale kuti makhoti ali ndi udindo wochepetsa kupitirira muyeso kwa boma, kuchuluka ndi nthawi ya zigamulozi kwadzutsa mafunso akulu: kodi zigamulozi zinali za chilungamo, kapena za mphamvu?
Akatswiri ena a malamulo amavomereza mwakachetechete kuti zigamulo zina zinali zokulirapo kwambiri, moti judiciary inakhala ngati ikutenga malo a utsogoleri wa boma. Zotsatira zake zinali kusayenda kwa zinthu. Ma ministry anayamba kuopa kuchitapo kanthu, amalonda anataya chidaliro, ndipo ntchito zothandiza anthu zinachedwa kwambiri.
Mtengo Umene Osauka Amalipira
Mikangano ya mabungwe siimangokhala m’zipinda zoziziritsidwa za makhoti okha. Imakhudza kwambiri anthu osauka.
Ntchito zachitukuko zikachedwa chifukwa cha milandu ya nthawi yayitali, ndi anthu a m’midzi amene amakhala opanda zipatala, misewu ndi ntchito. Mapulogalamu a chuma akayimitsidwa, ndi amalonda ang’onoang’ono, alimi ndi ogulitsa m’misewu amene amamva kupweteka koyamba. Judiciary ikachita zinthu mopitirira malire, ngakhale ndi cholinga chabwino, imakhala nkhanza ngati sasamala zotsatira za chuma ndi moyo wa anthu.
Mawu a mabungwe a chitukuko anali amphamvu m’makhoti, koma anali ofooka m’midzi.
Kudziyimira pawokha kapena Kusamva Chilichonse?
Kudziyimira pawokha kwa judiciary n’kofunika kwambiri mu demokalase. Koma kudziyimira pawokha sikutanthauza kusafunsidwa. Judiciary ikamaoneka ngati ikusankha mbali zandale—kuthamanga pa milandu ina, koma kuchedwa pa ina—chidaliro cha anthu chimachepa.
Ngozi yake ndi yayikulu: anthu amayamba kuona judiciary osati ngati woteteza chilungamo, koma ngati gulu losankhidwa ndi palibe lomwe likusintha tsogolo la dziko popanda kuweruzidwa ndi anthu.
Chiopsezo Chachikulu pa Demokalase
Demokalase ya Malawi singapulumuke ngati mabungwe akumenyana. Makhoti ayenera kutanthauzira malamulo, osati kulamulira dziko m’malo mwa atsogoleri osankhidwa. Zigamulo za judiciary zikamapitirira nthawi zonse kuletsa boma losankhidwa popanda chifukwa cholimba cha malamulo a dziko, demokalase imafooka, osati kulimba.
Iyi ndi nkhani yovuta yomwe Malawi iyenera kuyankhulapo tsopano.
Kutsiliza
Othandizira a Mutharika akunena kuti masomphenya ake—kukhazikika kwa chuma, chitukuko ndi ulemu kwa osauka—analepheretsedwa osati pa chisankho, koma pa benchi la oweruza. Kaya munthu akuvomereza kapena ayi, umboni wakuti ntchito za boma zinayima chifukwa cha zigamulo za judiciary ulipo ndipo ukuoneka.
Judiciary iyenera kudzifunsa funso lovuta: kodi ikuteteza chilungamo, kapena ikuletsa chitukuko?
Chifukwa mabungwe akamamenyana, osauka ndi amene amatuluka ndi magazi.
