By Suleman Chitera
Kukwera kwakukulu kwa mitengo ya mafuta kufika pafupi ndi K7000 pa lita kwasiya Amalawi ambiri ali pa mavuto akulu a moyo, pomwe mtengo wa zinthu zofunika ukukwera tsiku ndi tsiku.
Zimene zikuchitikazi sizichokera m’dziko lokha ayi, koma zikugwirizana kwambiri ndi nkhondo yomwe ikuchitika ku Iran, yomwe yasokoneza kwambiri katundu wa mafuta padziko lonse. Malinga ndi malipoti aposachedwa, maiko ambiri ku Africa akumana ndi kukwera kwakukulu kwa mafuta chifukwa cha kusokonekera kwa supply ya mafuta padziko lonse .
Komabe, funso lalikulu lomwe likufunsidwa ndi anthu ambiri ndi ili: Kodi boma silikanatha kuchepetsa ululu wa nzika pochotsa fuel levy kaye?
Fuel levy ndi ndalama zomwe zimawonjezedwa pa lita iliyonse ya mafuta ndipo zimathandiza kwambiri kupezera ndalama zokonza misewu. Ndipotu levy imeneyi imapanga ndalama zoposa 85% za ndalama zonse za Roads Fund . Izi zikutanthauza kuti kuchotsa levy kumachepetsa ndalama za boma.
Koma maiko ena akuwonetsa kuti pali njira zina zochepetsera ululu wa nzika. Mwachitsanzo, boma la South Africa latenga chisankho chochepetsa fuel levy kwakanthawi kuti lithandize kuchepetsa mtengo wa mafuta pamene nkhondo ya Iran ikupitirirabe .
Izi zikuwonetsa kuti ngakhale levy ndi yofunika, nthawi zina boma lingathe kuipumitsa kaye kuti liteteze moyo wa nzika, kenako n’kubwezeretsa zinthu zikakhazikika.
Ku Malawi, kukwera kwa mafuta sikungokhudza oyendetsa magalimoto okha ayi, koma kumakhudza chilichonse:
- Mitengo ya mayendedwe yakwezeka
- Mtengo wa chakudya ukukwera
- Mabizinesi akuvutika
- Moyo wa anthu watsika kwambiri
Akatswiri azachuma amanena kuti mafuta ndi mtima wa chuma (economic backbone), choncho kukwera kwake kumabweretsa cost of living crisis yomwe imakhudza kwambiri anthu osauka.
Choncho, ena akukhulupirira kuti boma likadaganizira njira ngati:
- Kuchotsa kapena kuchepetsa fuel levy kwakanthawi
- Kupereka subsidy pa mafuta
- Kapena njira zina zochepetsera mtengo
Zikanathandiza kuchepetsa ululu umene Amalawi akukumana nawo pano.
Komabe, mbali ina ya nkhaniyi ikusonyeza kuti boma likukumana ndi vuto lina lalikulu — kusowa kwa ndalama zokonza misewu ndi ntchito zina zofunika. Izi zikutanthauza kuti chisankho chilichonse chili ndi zovuta zake.
Kutsiliza: Kukwera kwa mafuta kwa K7000 kwasonyeza kusakhazikika kwa chuma cha dziko komanso momwe Malawi imadalira zinthu zochokera kunja. Funso silikungokhala la mtengo wa mafuta basi, koma ndi mmene boma lingapangire zisankho zolinganiza pakati pa kusamalira chuma cha dziko ndi kuteteza moyo wa nzika.
