Listen to this article

Wolemba Nkhani

Mtsutso wokhudza kusayimiridwa mokwanira kwa Asilamu ndi anthu a mtundu wa Ayawo m’boma la Malawi tsopano watsegula funso lalikulu kwambiri: Kodi Asilamu ndi Ayawo amagwiritsidwa ntchito ndi andale nthawi ya zisankho chifukwa cha mavoti awo, koma akapambana zisankho amaiwalika pa nthawi yogawa mphamvu ndi mwayi wa boma?

Mtsutsowu wakula pambuyo pa kafukufuku yemwe adadzutsa nkhawa zokhudza momwe Asilamu ndi Ayawo akuyimiriridwa mu maboma omwe amatsogoleredwa ndi Malawi Congress Party (MCP) ndi Democratic Progressive Party (DPP).

Malinga ndi kafukufuku yemwe watchulidwa ndi Malawi Freedom Network, Asilamu ndi Ayawo akhala ndi gawo lalikulu pa kulimbikitsa anthu komanso kupeza mavoti pa nthawi ya zisankho, koma chiwerengero chawo m’maudindo ofunikira a boma akuti chimakhala chochepa.

Kafukufukuyu ukunena kuti Asilamu ndi Ayawo anali pafupifupi 4 peresenti ya anthu omwe anapatsidwa maudindo m’boma la MCP, pomwe m’boma la DPP anali pafupifupi 2 peresenti.

Ziwerengerozi zikufunikabe kutsimikiziridwa paokha pogwiritsa ntchito kafukufuku woyambirira, njira yomwe idagwiritsidwa ntchito komanso deta yake. Komabe, funso lomwe layambitsidwa ndi nkhaniyi ndi lofunika kwambiri.

N’chifukwa chiyani anthu omwe amakhala ofunikira kwambiri pa nthawi ya zisankho nthawi zina amamva ngati aiwalika pamene mphamvu ndi maudindo akugawidwa?

Kuchokera pa malonjezo a kampeni mpaka pa “national cake”

Kwa Asilamu ndi Ayawo ambiri, nkhaniyi sikuti akufuna maudindo a boma chifukwa cha chipembedzo kapena mtundu wawo.

Nkhani yake ndi chilungamo, kufanana komanso kupatsidwa mwayi wofanana.

Zipani za ndale zimayendera madera osiyanasiyana nthawi ya kampeni, kulonjeza chitukuko, kuyimilira anthu komanso boma lomwe lidzatumikire aliyense.

Koma zisankho zikatha ndipo nthawi yogawa maudindo a boma ikafika, anthu ena m’maguluwa amanena kuti zinthu zimasintha.

Funso limene likufunsidwa ndi lamphamvu:

Ngati mavoti athu ndi ofunika nthawi ya zisankho, n’chifukwa chiyani timayamba kuoneka ngati osafunika pamene maudindo akugawidwa?

Ili ndi funso lomwe likuyenera kuyankhidwa moona mtima.

Nkhaniyi sikuti munthu aliyense wa Chisilamu kapena wa Chiyao ayenera kupatsidwa udindo m’boma.

Maudindo aboma sayenera kugawidwa potengera chipembedzo kapena mtundu.

M’malo mwake, maudindo ayenera kuperekedwa potengera luso, maphunziro, chidziwitso, kukhulupirika komanso kuthekera kotumikira dziko, popanda kusala munthu chifukwa dzina lake likumveka ngati la Chisilamu kapena Chiyao.

Kodi dzina la munthu lakhala vuto?

Chimodzi mwa zinthu zomwe zikudetsa nkhawa kwambiri ndi zonena kuti anthu ena oyenerera angaweruzidwe asanayang’anidwe ziyeneretso zawo.

Dzina la munthu siliyenera kukhala muyeso wa luso lake.

Kukhala ndi dzina la Chisilamu sikutanthauza kuti munthu akuyimira Asilamu onse.

Kukhala ndi dzina la Chiyao sikutanthauza kuti munthu akuyimira Ayawo onse.

Komanso kukhala Msilamu kapena Myao sikuyenera kukhala chifukwa chomwe munthu amaonedwera ngati wosayenera kapena wosakhulupirika ku dziko.

Malawi ndi ya nzika zake zonse.

Kukhulupirika kwa munthu ku dziko kuyenera kuweruzidwa potengera zomwe amachita komanso kudzipereka kwake ku Malawi—osati chipembedzo chake, dzina lake, chilankhulo kapena mtundu wake.

Choncho, nkhaniyi ndi yayikulu kuposa maudindo a boma.

Ikukhudza vuto lalikulu la ndale zogwiritsa ntchito chipembedzo ndi mtundu wa anthu ngati njira yopezera mavoti.

“Sitili katundu wa andale”

Uthenga womwe ukukula pakati pa omwe akutsutsa ndale zotere ndi womveka:

Asilamu ndi Ayawo sayenera kulola kuti andale awatengere ngati katundu wandale.

Gulu la anthu siliyenera kuyendetsedwa nthawi iliyonse ya zisankho ngati gulu lomwe mavoti ake ndi otsimikizika, kenako n’kuiwalika pamene zisankho zatha.

Izi sizikutanthauza kuti Asilamu ndi Ayawo asiye zipani za ndale.

Zikutanthauza kuti ayambe kufunsa andale mafunso komanso kuwafunsa kuti ayankhe pa zomwe analonjeza.

Ngati chipani chikufuna mavoti a Asilamu ndi Ayawo, chiyenera kufotokoza ndondomeko zake pa maphunziro, ntchito, mabizinesi, ulimi, achinyamata, chitukuko komanso momwe chidzayendetsere boma.

Ubale suyenera kukhala:

“Tipatseni mavoti anu ndipo tidzakukumbukirani.”

Uyenera kukhala:

“Nazi ndondomeko zathu. Nazi zomwe tachita. Ndipo nazi zomwe tikulonjeza kuchita kwa anthu onse a Malawi.”

Umenewu ndi demokalase yabwino.

MCP ndi DPP akuyenera kuyankha

Mtsutsowu ukupangitsanso MCP ndi DPP kuyang’aniridwa kwambiri.

Zipani zonsezi siziyenera kuweruzidwa ndi kuchuluka kwa Asilamu kapena Ayawo omwe amawasankha kukhala pa maudindo.

Funso lalikulu ndi lakuti: Kodi njira zawo zosankha anthu pa maudindo ndi zachilungamo, zowonekera komanso zopanda tsankho?

Ngati anthu oyenerera a Chisilamu kapena Chiyao akusiyidwa chifukwa cha chipembedzo kapena mtundu wawo, imeneyi ndi nkhani yayikulu.

Koma ngati ziwerengero zomwe zikunenedwazi sizolondola, kapena sizikupereka chithunzi chonse cha maudindo a boma, zipanizo ziyenera kupereka umboni ndi kufotokoza bwino.

Chifukwa chake, nkhaniyi iyenera kupita kuposa mikangano ya zipani.

Ziwerengero ziwonetsedwe.

Anthu omwe anasankhidwa awonetsedwe.

Ziyeneretso zawo zifotokozedwe.

Njira yomwe idagwiritsidwa ntchito posankha anthu ifotokozedwe.

Kuwonekera poyera kungathandize kuthetsa mtsutsowu kuposa zolankhula za ndale.

Asilamu ndi Ayawo nawonso akuyenera kudzifunsa mafunso

Pali mbali ina yovuta ya nkhaniyi.

Magulu a anthu sangangodandaula za kuyimilidwa m’boma pomwe akulola andale kuwagawa m’magulu osiyanasiyana nthawi ya zisankho.

Asilamu ndi Ayawo akuyenera kudzifunsa mafunso ovuta.

Kodi tikuvota potengera ndondomeko za zipani kapena chifukwa cha anthu pawokha?

Kodi timafunsa andale kuti ayankhe akalephera kukwaniritsa zomwe analonjeza?

Kodi achinyamata akulimbikitsidwa kutenga nawo mbali pa zisankho ndi utsogoleri?

Kodi anthu oyenerera akuthandizidwa kulowa mu utumiki wa boma?

Kodi anthu akufuna kuti oimira awo azichita zinthu mowonekera komanso moyankha pa zomwe amachita?

Ndipo funso lalikulu kwambiri ndi ili:

Kodi Asilamu ndi Ayawo akukambirana limodzi za chitukuko, kapena andale akukambirana ndi anthu ochepa payekhapayekha?

Gulu la anthu lomwe likufuna kukhala ndi mphamvu zandale siliyenera kudalira andale okha kuti ateteze zofuna zake.

Likuyenera kukhala ndi atsogoleri odalirika, anthu odziwa zambiri, mabungwe olimba komanso chikhalidwe chofunsa mafunso ndi kufuna mayankho.

Kugwirizana sikutanthauza kuvotera chipani chimodzi

Kuyitanitsa Asilamu ndi Ayawo kuti agwirizane sikuyenera kutanthauza kuti onse ayenera kuvotera chipani chimodzi.

Izi zingangobweretsa mtundu wina wa kudalira andale.

Mgwirizano uyenera kukhala pa mfundo zofunika.

Mfundozo zingaphatikizepo:

Kufanana kwa anthu onse a Malawi.
Kusankha anthu pa maudindo potengera luso ndi ziyeneretso.
Kusala tsankho chifukwa cha chipembedzo kapena mtundu.
Njira zowonekera posankha anthu m’boma.
Mwayi wofanana wopeza zinthu ndi ntchito za dziko.
Kuti andale azikhala ndi udindo pa zomwe amachita.
Kuteteza ufulu wa chipembedzo.
Kugawa chitukuko mosasamala kuti dera lavotera chipani chanji.
Kukana kugwiritsidwa ntchito kwa chipembedzo ndi mtundu pofuna kupeza mavoti.

Msilamu akhoza kukhala wa MCP.

Wina akhoza kuthandiza DPP.

Wina akhoza kuthandiza UDF, UTM, AFORD, PDP kapena chipani china.

Wina akhoza kukhala wodziyimira pawokha.

Umenewu ndi ufulu wa demokalase.

Cholinga sichiyenera kukhala kupanga chipani cha Asilamu kapena chipani cha Ayawo.

Cholinga chiyenera kukhala kuonetsetsa kuti palibe chipani chomwe chingatenge mavoti a Asilamu kapena Ayawo ngati chinthu chotsimikizika.

“National cake” ndi ya aliyense

Mawu oti “national cake” amagwiritsidwa ntchito kwambiri m’ndale pofotokoza maudindo a boma, mwayi komanso zinthu zomwe dziko limapereka.

Koma national cake si ya zipani za ndale.

Ndi ya anthu.

Malawianse ali ndi gawo lofanana pa tsogolo la dziko.

Chipembedzo sichiyenera kudziwa kuti ndani apeze mwayi.

Mtundu wa munthu suyenera kudziwa kuti ndani apeze udindo.

Dzina la munthu siliyenera kudziwa kuti ndani ayenerere mwayi.

Ndipo kukhala wokhulupirika ku chipani sikuyenera kukhala mtengo womwe munthu amalipira kuti aziwonedwa ngati nzika yoyenera.

Ngati Malawi ikufuna demokalase yomwe imaphatikiza aliyense, maudindo a boma ayenera kuperekedwa potengera luso, kukhulupirika, kuwonekera poyera komanso zofuna za dziko.

Nkhaniyi isasanduke nkhondo ya zipembedzo

Palinso chiopsezo pa mtsutsowu.

Kudandaula za kusayimiridwa bwino sikuyenera kusanduka chidani pakati pa Asilamu ndi Akhristu, kapena pakati pa Ayawo ndi mitundu ina.

Izi zingangothandiza ndale zomwe anthu akuzitsutsa.

Nkhaniyi si yakuti gulu lina la chipembedzo liyenera kukhala ndi mwayi woposa lina.

Nkhani ndi yakuti Malawianse ayenera kukhala ndi ulemu wofanana komanso mwayi wofanana wothandizira chitukuko cha dziko.

Asilamu sayenera kufuna mwayi wapadera.

Ayawo sayenera kufuna mwayi wapadera.

Ayenera kufuna chinthu chomwe nzika zonse ziyenera kufuna:

chilungamo.

Zipani ziyenera kupeza mavoti—osati kuwalandira ngati cholowa

Uthenga womwe ukukwera kuchokera pa mtsutsowu uyenera kumveka ndi MCP, DPP komanso zipani zonse za ndale ku Malawi.

Magulu a anthu si katundu wa zipani.

Mavoti si cholowa cha banja.

Ndipo thandizo la anthu pa zisankho siliyenera kukhala cheke chopanda malire.

Ngati andale akufuna thandizo la Asilamu ndi Ayawo, ayenera kulipeza kudzera mu ndondomeko zomveka, malonjezo omwe angayesedwe komanso utsogoleri womwe ungafunsidwe mafunso.

Ndipo akapeza mavotowo, ayenera kulamulira aliyense—kuphatikizapo amene sanawavotere.

Chiyeso chenicheni cha demokalase si mmene andale amalankhulira ndi anthu nthawi ya kampeni.

Chiyeso chenicheni ndi zomwe amachitira anthuwo mavoti akawerengedwa.

Apa ndi pomwe kuyimilira anthu kumakhala kwenikweni.

Apa ndi pomwe malonjezo amakumana ndi mphamvu.

Ndipo apa ndi pomwe Asilamu ndi Ayawo akufuna mayankho.

Palibe gulu la anthu lomwe liyenera kufunidwa kokha pa nthawi ya mavoti n’kuiwalika pamene nthawi yogawana mphamvu yafika.

Demokalase ya Malawi idzakhala yolimba pamene nzika iliyonse—mosasamala chipembedzo, mtundu, dzina kapena chipani—idzatha kunena kuti:

“Voti yanga ndi yofunika, gawo langa ndi lofunika, ndipo ndili ndi malo pa tsogolo la dziko langa.”